Puszcza Bydgoska to duży kompleks leśny położony w centrum województwa. Chociaż dawno utraciła swój pierwotny charakter, jest dla Bydgoszczy i regionu bezcennym obiektem przyrodniczym. Jest pozostałością dzikich i nieprzystępnych puszcz średniowiecznych.

Jest ona ważnym ogniwem naturalnego korytarza ekologicznego o znaczeniu międzynarodowym (wg. koncepcji ECONET), łączącym wzdłuż Wisły Kampinoski Park Narodowy przez Lasy Gostynińsko-Włocławskie z Borami Tucholskimi.

Puszcza zajmuje pola wydmowe, które były łachami piaszczystymi dawnej pra-rzeki. Stanowi kompleks leśny podobny do Puszczy Kampinoskiej, Lasów Włocławsko-Gostynińskich i Puszczy Noteckiej.

Puszczę tworzy jeden wielki kompleks leśny o długości 70 km i szerokości 12-20 km pokrywając wydmy, które pokryły ten obszar występującymi tuz obok siebie pagórkami dochodzącymi do 30-40 m wysokości względnej.

Dalej na południe znajdują się dawniej bagniste, a obecnie zmeliorowane obniżenia i łąki. Część z tych terenów nazwano Bydgoskimi Łąkami Nadnoteckimi. Jest tam sieć kanałów z oryginalnymi zasuwami z XIX wieku.

Gleby tworzą w przewadze zwydmione pisaki, przy czym wydmy nasunęły się na utwory moreny dennej bądź na gytię jeziorną, stanowiącą osad lodowcowego jeziora zastoiskowego.

Teren puszczy to labirynt pagórów i dolin. Ciekawa rzeźba terenu utworzyła się podczas zlodowacenia bałtyckiego.

Przed 12-15 tysiącami lat północna Polska przykryta była grubym płaszczem lądolodu skandynawskiego. Kiedy pod koniec epoki lodowcowej klimat ocieplił się, lodowiec zaczął powolne wycofywanie się ku północy. Płynące z południa rzeki napotykały na swojej drodze czoło lądolodu. Łącząc swe wody oraz wody topniejącego lodowca w jedną gigantyczna rzekę kierowały się ku zachodowi płynąc wzdłuż krawędzi ustępującego lądolodu. Wyżłobione w ten sposób koryta tych prarzek to pradoliny. W tym miejscu została wyżłobiona największa z nich – pradolina toruńsko-eberswaldzka. Złożona z kotlinowatych rozszerzeń i zwężeń obejmuje dzisiejszą Wisłę od Warszawy, przez Włocławek, Toruń, do fordońskiego przełomu i dalej przez Bydgoszcz i zatorfioną dolinę Noteci i Warty, aż do Odry, przez Niemcy do Morza Północnego.

Pra-Wisła miała szerokość 20 km w okolicy Bydgoszczy i płynęła po terenie dzisiejszego miasta na szerokości: od Myślęcinka aż do Tarkowa. Patrząc z Myślęcinka widzielibyśmy wodę po horyzont z wynurzającymi się mieliznami w oddali.

Analizując rzeźbę terenu można zauważyć, że utworzyły się 2 koryta odpływu wód – odnoga północna przez Bydgoszcz i południowa – przez dzisiejsze łąki nadnoteckie. Pośrodku powstały mielizny i piaszczyste wzniesienia. Po cofnięciu się lądolodu i przebiciu się Wisły przez moreny na północ od Bydgoszczy, pozostała kotlina pełna zastoisk wodnych. W obrębie Bydgoszczy wtórnie utworzyła się pradolina, którą płynęły na wschód wody roztopowe z północy śladem doliny Brdy.

Krawędzie koryt odpływu są dzisiejszymi krawędziami teras: w Bydgoszczy krawędzią południową o wysokości względnej 25 m, a na południu wyraźną krawędzią wysoczyzny kujawskiej o podobnej wysokości. Na północnych krańcach miasta pozostała najwyższa i najbardziej urzeźbiona erozyjnie krawędź kotliny i zarazem pradoliny, która stanowiła naturalny punkt widokowy. W okresie wczesnosłowiańskim na tym obszarze zlokalizowano największe grodziska: w Zamczysku i Strzelcach Dolnych.

Po ustąpieniu lądolodu i przepływie wód, pozostał „księżycowy krajobraz”, który tym razem zaczął kształtować wiatr.

Ogromne, wolne od roślinności przestrzenie, zalegał drobny luźny i suchy piasek. Wiatry zachodnie gnały jego ogromne ilości, a gdy natrafiały na jakąkolwiek przeszkodę zaczynały wokół niej usypywać wzgórek. W miarę gromadzenia się materiału, przeszkoda ulegała całkowitemu zasypaniu. Kolejne fale nawianego piasku układały się, by następnie staczać się pochyło w dół po stronie osłoniętej już od wiatru. W taki sposób powstawał niesymetryczny wał o zboczach łagodnych od strony nawiania i stromych od strony przeciwnej. Ale wiatr usypujący piasek przenosił również nasiona wielu roślin, które zatrzymując się wraz z drobinami piasku na usypanym wale zaczynały kiełkować obejmując w swe posiadanie głównie jego brzegi; gdzie bliżej do wód gruntowych, zaś nawianego piasku mniej. Powodowało to, że najszybciej porośnięte brzegi wału zatrzymywały się w swym pochodzie, zaś jego grzbiet przesypywał się i przesuwał w dalszym ciągu, coraz bardziej wyginając się w łuk i osiągając często do 20 metrów wysokości oraz wielokilometrowe ramiona. W taki oto sposób powstawała wydma paraboliczna, która leżała na równinie jak wielki rogal skierowany rogami ku wiejącym wiatrom. Największą wysokość osiągał w miejscu zagięcia łuku, w tzw. czole. W obrębie takiego rogala, na skutek wywiewania suchego piasku, powstawało podmokłe lub torfiaste zagłębienie zwane misą, częstokroć wypełnione wodą. Obecnie można czasem zaobserwować ich pozostałości w postaci torfiastych oczek.

Wśród pól wydmowych chrakterystycznych dla Puszczy Bydgoskiej znajdują się wydmy łukowe i wały wydmowe.

Wały wydmowe najczęściej występują na tarasie zalewowym. Długość ich jest niewielka, a rozczłonkowanie stosunkowo słabe. Natomiast pośród wydm łukowych najczęściej spotykane są parabole, rzadziej łuki. Wydmy tego rodzaju osiągają największą wysokość (30-40 m) w czole. Nachylenie wschodnich zboczy (odwietrznych) wynosi 20-30 st., zboczy zachodnich 2-10 st.

Przykładem wydmy łukowej wkomponowanej w większy kompleks jest Góra Szwedzka w centrum Puszczy (najwyższe wzniesienie Puszczy, 116 mnpm, 85 m powyżej poziomu Wisły), której zbocza wschodnie są bardzo strome. Pomiędzy ramionami wydmy łukowej znajduje się misa deflacyjna (misa wywiania). Parabola bądź łuk (wał akumulacyjny) zostały utworzone z wywianego z tej misy piasku

Wydmy łukowe występują pojedynczo, albo też częściej - w rozbudowanych zespołach – skomplikowanych morfologicznie kompleksach wydmowych. Pomiędzy zrośniętymi ze sobą parabolami i łukami, w powstałych w ten sposób kotlinkach tworzą się bagienka, bądź małe torfowiska. Na obrzeżach pasów wydmowych powstają grzędy z połączenia ramion wydm łukowych. W miejscach połączeń znajdują się wypukłości, czasem o charakterze wierzchołków. Wydmy utrwalone, gdyby wycięto na nich las, zniszczono szatę roślinną i warstwę gleby – zmieniłyby się w wydmy rozwiewane (ruchome piaski). Utrwalanie wydm jest pracą mozolną, wymagająca w najlepszym przypadku kilkudziesięciu lat.

Wydmy puszczańskie są starsze od torfowisk, które według przeprowadzonych badań w Puszczy Kampinoskiej powstały 10 tyś. lat temu.

Oprócz Puszczy Bydgoskiej zwydmione lub przewiane piaski pokryły znaczne połacie dzisiejszego obszaru Lasu Gdańskiego, dolnego tarasu Fordonu, czy też dzisiejszych obszarów leśnych na południe od Miedzynia.

Pod względem klimatycznym obszar Puszczy charakteryzują niskie opady atmosferyczne, powodując niedobór wody podczas okresu wegetacyjnego. Długotrwałe susze stanowią poważne zagrożenie pożarowe.

Dominującym typem lasu jest bór świeży - prawie 70%. Ponad 10% powierzchni zajmują też bór mieszany świeży i las mieszany świeży. Dominującą pozycję jako gatunek lasotwórczy zajmuje sosna zwyczajna z ponad 90% udziałem powierzchniowym.

Tak więc najczęstsze siedliska to:

-bór sosnowy

-bór świeży sosnowo-dębowy

-świetlista dąbrowa na ciepłych skłonach pagórków

-grądy zajmujące najbogatsze siedliska

-olsy w zagłębieniach terenu oraz bory wilgotne na torfowiskach

Poza zasięgiem jest świerk, jodła, buk i modrzew. Drzewa te występują sporadycznie sztucznie nasadzone.

Sosna historycznie tu panowała i panuje także dzisiaj, ponieważ jest najbardziej charakterystycznym drzewem dla całego obszaru wydm śródlądowych. Wydmom tym niekiedy towarzyszą oazowe torfowiska, na których rośnie karłowata sosna. Na wysepkach urodzajniejszej gleby można spotkać pięknie rozwinięte lasy sosnowe, dębowo-sosnowe, bądź liściaste, z dominującym dębem szypułkowym. Dawniej istniały tu naturalne czyste dąbrowy świetliste ze wszystkimi cechami krajobrazu parkowego i zespołami roślin stepowych. Wyspę naturalnej dąbrowy chroni się w rezerwacie „Dziki Ostrów”.

Najbogatsze siedliska zajmują grądy, a w zagłębieniach terenu olsy oraz bory wilgotne na torfowiskach.

Puszcza jest zbiorowiskiem leśnym łatwo dostępnym dla spacerów. Podszyt stanowią często jałowce, a w runie znajdzie się dorodne wrzosowiska, bujne mchy, turzyce i wełnianki. W młodnikach spotyka się często trzcinnik piaskowy, który utrudnia wzrost młodych drzew.

Na stromych stokach doliny i pradoliny Wisły w warunkach mikroklimatu ubogiego w opady, na suchych, lecz zasobnych glebach, w miejscach silnej insolacji wykształcił się typ lasu do złudzenia przypominający suche lasy zajmujące stoki jarów na Podolu. Piętro drzew stanowią wiąz polny, dąb, grab, jawor, klon, lipa i buk. W runie występują gatunki stepowe i pontyjskie.

W miarę rozwoju cywilizacyjnego Puszcza Bydgoska zaczęła się kurczyć, aż pozostała obecnie na terenach najuboższych, nie wzbudzających zainteresowania rolnego. W Puszczy sosna nadal będzie pełnić rolę głównego gatunku lasotwórczego. Na naturalnych siedliskach sadzone są częściej, niż kiedyś gatunki liściaste: przede wszystkim brzozy i dęby.

Obecnie puszcza graniczy z domami mieszkalnymi południowych osiedli Bydgoszczy, jest zapleczem spacerowym dla mieszkańców górnego tarasu – m.in. osiedli Wyżyny, Kapuściska, Glinki, Błonia i Miedzynia. Ciekawe ukształtowanie terenu nadaje jej niepowtarzalny charakter. Trudno tu o monotonne krajobrazy. Zimą organizowane są kuligi, w lecie biegi przełajowe. Po deszczu w ciepłej porze roku spacer takim lasem to czysta przyjemność wśród eterycznych woni.

Ciekawe miejsca w Puszczy:

• Lasy bydgoskie
• Pierwotne lasy
• Typy lasów
• Dzielnice przyrodniczo-leśne w regionie
• Granice zasięgu naturalnego drzew
• Typy lasów w okolicach
• Enklawy leśne w mieście
• Kompleksy podmiejskie
• Bory Tucholskie
• Lasy łęgowe i grądy doliny fordońskiej
• Grądy Pradoliny Noteci i Bory Krajeńskie
• Nadleśnictwa
• Ścieżki dydaktyczne