Wirtualna Bydgoszcz - informator bydgoski

Średniowieczny Fordon

Obecnie Fordon jest w granicach Bydgoszczy, a w ciągu wieków jego powiązania z Bydgoszczą były znaczne, więc celowe jest ukazanie jego historii (podobnie Solec Kujawski i Koronowo). Od XI do XIV w. nad urwistym brzegiem Wisły 1.5 km od ujścia Brdy istniał castrum Wisegrod wymieniony przez Galla Anonima pod datą 1113 r. Wyszogród był pogranicznym grodem pomorskim (IX w.) o charakterze wojskowym, następnie polskim grodem (XII do XIII w.) otoczonym podwójnym pierścieniem wałów. We wnętrzu obiektu wyeksplorowano warstwę kulturową zawierającą relikt zabudowy w postaci chat zrębowych, jam i palenisk spełniających funkcje gospodarcze i produkcyjne. Ok. 100 m od grodziska znaleziono obosieczny miecz z XII w.

W 1327 r. Władysław Łokietek przejął dzielnicę inowrocławską (w tym księstwo bydgosko-wyszogrodzkie) i wzmocnił militarnie Wyszogród, kierując ataki na terytoria krzyżackie po drugiej stronie Wisły. W 1330 r. Krzyżacy skierowali wyprawę przeciwko grodowi. Załoga 200 ludzi broniła się do końca. 12 maja obrońcy zostali wycięci do ostatniego, gród doszczętnie spalony.
W 1380 ziemię bydgosko-wyszogrodzką przekazano księciu Władysławowi Opolczykowi.
Po zniszczeniu przez Krzyżaków nie podjęto odbudowy grodu. Wyszogrodzkie zostało włączone do kasztelanii bydgoskiej. Jednak osadnictwo nie zanikło zupełnie. Pozostała wieś zwana Wyszogrodem i parafia.
21 października 1382 r. Władysław Opolczyk powołał na prawie chełmińskim miasto Wyszogród-Hoghemburg. Patrymonium obejmowało 4 wsie (Pałcz, Łoskoń, Miedzyń, Wyszogród) i 5 wysp na Wiśle. Miasto miało prawo pobierania cła na Wiśle i prawo składu. Powołany do życia nowy ośrodek miejski powstał na nowym obszarze 2.5 km na wschód w centrum dzisiejszego Fordonu. miejscu adekwatnym dla przewidywanej roli miasta w obsłudze handlu wiślanego. Pierwotna nazwa została zarzucona. Pojawiła się nowa nazwa Fordon wymieniona po raz pierwszy w 1409 r. Nazwa określała funkcję miasta. Fordan - oznaczało bowiem pobieranie opłat celnych na rzece. 4 lipca 1424 r. król Władysław Jagiełło, który w międzyczasie przejął ziemię bydgosko-wyszogrodzką od Władysława Opolczyka wystawił nowy dokument lokacyjny. Tym razem widniało tam określenie Fordan. Król dokonał reorganizacji prawnej miasta, w miejsce prawa chełmińskiego wprowadził prawo magdeburskie. Przyczyną zmiany była walka z Zakonem o żeglugę na Wiśle. Fordon z Bydgoszczą i Solcem stanowił zespół ośrodków, które znajdowały się w centrum tych walk. W myśl przywileju Opolczyka miastem wzorcowym dla Fordonu został Toruń, konkurent handlowy strony polskiej. Jagiełło jako miasto wzorcowe wyznaczył Bydgoszcz, eliminując tym samym Toruń z wywierania wpływu na Fordon. Starosta bydgoski Janusz Brzozogłowy został wójtem fordońskim. Tym samym trzy miasta Bydgoszcz, Fordon i Solec będące bramami w kierunku Pomorza i Ziemi Chełmińskiej stały się jednolitym zapleczem dla Kujaw. Patrymonium miejskie wyznaczone dokumentem Władysława Jagiełły obejmowało okoliczne wsie i osady m.in. Rybaki, Niecponie, Łoskoń, Pałcz, Jasieniec, Suczyn, Mały Fordonek, Siersko, Siernieczek, Ujście, 4 wyspy na Wiśle m.in. Wielką Kępę Ostromecką. (tereny dzisiejszej Bydgoszczy na wschód od wiaduktów warszawskich) Natomiast tereny dawnego grodu Wyszogród pozostały niezamieszkane. Liczba mieszkańców miasta wynosiła w 1583 r. ok. 200, a w 1663 r. 470 osób więcej niż w Pakości, Koronowie. W 1774 r. Fordon posiadał 861 mieszkańców, w tym 528 Żydów.

W 1441 r. miasto wraz ze starostwem bydgoskim, Gniewkowem i Solcem znalazło się w rękach kasztelana i starosty inowrocławskiego Mikołaja Szarlejskiego. W 1457- 1600 Bydgoszcz i Fordon przejęli Kościeleccy. W XVI w. w Fordonie funkcjonowała komora celna o lokalnym znaczeniu. Dopiero przeniesienie w 1594 r. przez Zygmunta III Wazę miejsca pobierania cła wiślanego z Białej Góry nad Nogatem do Fordonu było czynnikiem sprzyjającym rozwojowi miasta i sąsiedniej Bydgoszczy. W czasie potopu szwedzkiego w 1656 r. miasto zostało doszczętnie spalone. W I połowie XVIII w. wskutek ustawicznych pochodów wojsk, ściągania kontrybucji i podatków, w Fordonie zasiedlonych było tylko 12 domów. Miasto ulegało kilkakrotnemu spaleniu i zalaniu przez powódź na Wiśle w 1713 r. Fordon, choć miał bardzo dogodne położenie, nie uczestniczył w handlu wiślanym. To Bydgoszcz była okolicznym centrum skupu zboża. Mieszkańcy trudnili się rolnictwem, rzemieślnictwem, piwowarstwem oraz skromniej kupiectwem. Na terenie miasta istniał od 1556 r. drewniany kościół, w 1600 r. zbudowany jako murowany.
W mieście istniał szpital przytułek dla ubogich i szkoła prowadzona przez parafię.
Żydzi w Fordonie pojawili się na początku XVI w. Posiadali synagogę, odbudowaną w 1699 r. i 1781 r. Byli znaczącym odsetkiem mieszkańców, w pewnych okresach stanowili więcej niż połowę ludności.
Centralnym punktem miasta był rynek. Ulice były wąskie, nie było murów miejskich. Tylko kilka obiektów było murowanych: kościół, komora celna i domy niektórych mieszczan.
Droga do Bydgoszczy prowadziła inaczej niż dzisiaj drogą jarużyńską na północ od miasta. W miejscu przyszłego mostu przez Wisłę znajdowała się przystań wodna zapewniająca połączenie Fordonu z Ostromeckiem. Z ważnych inwestycji po 1772 r.:
W 1859 r. utwardzono drogę do Bydgoszczy, wzmocniono brzegi Wisły.
Po uruchomieniu kanału bydgoskiego Fordon dzięki położeniu na styku żeglugi Gdańsk-Berlin stał się miejscem pobierania opłat i nadzoru transportu rzecznego. W 1780-83 zbudowano okazały budynek Dyrekcji Ceł i Akcyzy (dzisiaj więzienie).

W 1885 r. połączono Fordon linią kolejową z Bydgoszczą, zbudowano remizę strażacką. W 1891-93 za 10 mln marek w złocie zbudowano most fordoński wg projektu radcy Georga Christopha Mehrtensa. Most był w tym czasie najdłuższym obiektem w Niemczech (1325 m). Ze względu na znaczenie strategiczne został silnie ufortyfikowany (warownie i baszty strzelnicze). Uszkodzony 2 września, został naprawiony przez Niemców. Wysadzony 26 stycznia 1945 r. przez oddziały niemieckie został ostatecznie rozebrany. W 1951-56 r. zbudowano od podstaw nowy most, skrócony o 300 m względem poprzedniego w wyniku zastąpienia jego fragmentów od strony Ostromecka nasypem ziemnym.
[na podstawie: "Dzieje Fordonu i okolic"]

WRÓĆ