Wirtualna Bydgoszcz - informator bydgoski - Średniowieczna Bydgoszcz

Średniowieczna Bydgoszcz

Pierwsza wzmianka o kasztelanie bydgoskim Suzzlaus de Budegac pochodzi z 1238r.
Wcześniejszą genezę ma osada i zbudowany w XII w. romański kościół pw. św. Idziego.
Obecność romańskiego kościoła świadczy o wczesnym zasiedleniu i znaczeniu osady na trakcie bursztynowym. W tym miejscu omijano Wisłę pokonując brodem Brdę.

19 kwietnia 1346 r. Kazimierz Wielki lokował miasto na prawie magdeburskim.

Miało nazywać się Koenigsburg czyli Królewiec. Król traktował miasto w szczególny sposób.

Nadał Bydgoszcz swemu przybranemu synowi Kaźkowi Słupskiemu, który wg zamierzeń króla miał być spadkobiercą piastowskiej korony.

Obszar i mury:
10 ha w obrębie murów miejskich. Mury były ceglane, gotyckie, budowane w wątku polskim. W ciąg murów obronnych wtopione były 4 baszty i 3 bramy miejskie:
- Gdańska u wylotu mostu przez Brdę
- Kujawska (Toruńska) u wylotu dzisiejszej ul. Długiej
- Poznańska (Chwytowska) u wylotu ul. Długiej
Miasto od strony południowej oraz wyspę zamkową ze wszystkich stron otaczały fosy wypełnione wodą.
W swoich kronikach z początków XVII bernardyni piszą, że całe miasto jest murowane.
Do dzisiaj żadna z bram nie zachowała się. Pozostały jedynie fragmenty murów miejskich, oraz fragmenty fos.
W ludności Bydgoszczy liczącej około 5 tyś. osób zdecydowanie przeważali Polacy, ale istniała też kolonia niemiecka i szkocka.
Miasto mieściło się w pierwszej dziesiątce miast Korony Polskiej.

Kościoły:
- romański kościół pw. św. Idziego (budowa XII w.) rozebrany w 1879 r.
- gotycki kościół farny (budowa 1466-1502) - istnieje
- kościół i szpital św. Ducha rozebrany w I poł. XIX w.
- klasztor karmelitów (1550) rozebrany w XIX w.
- kościół św. Stanisława (1529) ze szpitalem rozebrany w I poł. XIX w.
- gotycki kościół bernardynów pw. św. Jerzego (1557) - istnieje
- klasztor bernardynów istnieje (przebudowany)
- kościół św. Trójcy (konsekracja 1579 r.) rozebrany w XIX w., obecny kościół pw. św. Trójcy zbudowano na pocz. XX w.
- szpital z kaplicą św. Krzyża rozebrany w XIX w.
- gotycki kościół Klarysek (1582) istnieje
- klasztor Klarysek (1615-18) - istnieje
- kościół jezuitów z 2 wieżami na Starym Rynku (budowa 1620) rozebrany w 1940 r. przez hitlerowców
- kościół św. Mikołaja w Fordonie parafia ma tradycje z XI w. (Wyszogród), kościół murowany powstał w 1600 r., a w obecnym kształcie w 1927-29

Zakony:
- karmelici
- klaryski
- bernardyni
- jezuici od 1617 r.

Przedmieścia:
- Gdańskie na północnym brzegu Brdy w otoczeniu kościoła i szpitala św. Ducha oraz klasztoru karmelitów
- Kujawskie wokół kościoła św. Idziego, św. Stanisława ze szpitalem, św. Jerzego i klasztoru bernardynów
- Poznańskie wokół kościoła św. Trójcy i szpitala z kaplicą św. Krzyża
- Wyspa Młyńska od 1594 r. funkcjonowała mennica królewska i kilka młynów (stąd nazwa wyspy po dzień dzisiejszy).

Inne obiekty:
- Zamek Królewski Kazimierza Wielkiego (1347) ceglany, na sztucznym wzgórzu otoczonym odnogą Brdy, wyraźnie oddzielony od reszty miasta fosą, wałami i okopami. - wysadzony przez Szwedów, rozebrany w 1773 i w końcu XIX w. przez Prusaków
Mieszkali w nim m.in. królowie Władysław Jagiełło, Kazimierz Jagiellończyk, zimę 1577 r. spędził Stefan Batory, a jesień 1656 r. Jan Kazimierz.
- Gotycki Ratusz z wieżą pośrodku Rynku (1515) spalony w 1709 r., rozebrany w XIX w.
- Kolegium Jezuickie (fundator: kanclerz Jerzy Ossoliński) obecnie Ratusz bydgoski
- Mennica królewska na Wyspie Młyńskiej od 1594 r. rozebrana przez Prusaków w 1831 r.
- Młyny królewskie na Wyspie Młyńskiej
- Skład soli na przedmieściu kujawskim (1522), którą dowożono z kopalń małopolskich i ruskich
- Wodociągi z rur dębowych (1523). Wykonał je Walenty z Bochni. Woda spływała ze stawów w okolicy dzisiejszego marketu Castorama (Dolina Pięciu Stawów)
- liczne prywatne spichlerze zbożowe szlachty wielkopolskiej i kujawskiej

Szkoły:
- szkoły klasztorne karmelitów, bernardynów
- szkoły parafialne
- gimnazjum (sporne wobec zniszczenia większości źródeł historycznych)
- bernardyńskie studium filozoficzne
- kolegium jezuickie od 1648 r.

Kultura:
- teatr szkolny w Kolegium Jezuickim
- biblioteka klasztorna bernardynów (częściowo zachowana do dzisiaj)
- Kronika Bydgoszczy napisana w 1637 r. przez burmistrza Wojciecha Łochowskiego na wzór kroniki Jana Długosza
Najwybitniejszym uczonym przedrozbiorowej Bydgoszczy był bernardyn Bartłomiej - autor pierwszego słownika łacińsko-polskiego.

Po wielkiej wojnie polsko-krzyżackiej z 1410 roku rozpoczął się okres prosperity dla Bydgoszczy. Bogata szlachta kujawska i wielkopolska (Szarlejscy, Kościeleccy) prowadzili handel z miastami pruskimi i wybrzeżem bałtyckim. Gród korzystał z dogodnego położenia geograficznego i stawał się znanym w kraju ośrodkiem wymiany handlowej. Jego rola w miarę upływu lat wzrastała.

W mieście istniały bractwa kupieckie: Kramarzy, Szyprów i Sterników. Fakt istnienia w mieście 2 bractw związanych ze spławem wiślanym potwierdza istotną rolę handlową miasta. Bydgoszcz leżała na lądowym szlaku handlowym ze Śląska i Wielkopolski do Gdańska (z Wrocławia przez Zduny, Pyzdry, Wrześnię i Gniezno). Przez Bydgoszcz wiodła też droga z Krakowa do Gdańska (przez Brześć Kuj., Bydgoszcz, Tucholę). Najbardziej ożywione kontakty miała w tym zakresie z Toruniem (piwo, gorzałka, miód, sól, skóry, wełna, wyroby metalowe).
Handlowano również z Gdańskiem, Poznaniem i Krakowem. Toruńskie prawo składu niewygodne dla kupców krakowskich kierowało ich uwagę na Bydgoszcz. Tworzyli tu własne emporia handlowe, najdalej wysunięte na północ.
W mieście rozwijało się rzemiosło (13 cechów rzemieślniczych).

Znacznie większe znaczenie posiadała Bydgoszcz w handlu spławnym. Prawo prowadzenia takiego handlu szlakiem Brda-Wisła otrzymała w 1346 r. na mocy przywileju lokacyjnego. Cały XV wiek to okres walki Bydgoszczy z Toruniem, który starał się zachować monopolistyczne stanowisko, jako pośrednik w handlu z Gdańskiem. W 1484 król Kazimierz Jagiellończyk w przywileju potwierdził mieszczanom bydgoskim prawo uprawiania handlu spławnego na Wiśle. Ostatecznie walka z Toruniem zakończyła się w 1537 r. utratą przez Toruń prawa składu.
Powyżej Bydgoszczy Brdę wykorzystywano do spławu drewna z lasów bydgoskich i koronowskich.
Z Bydgoszczy spławiano zboże, piwo, wyroby rzemieślnicze. Zboże pochodziło z Kujaw i znacznej części Wielkopolski. Poniżej miasta wzdłuż Brdy szlachta wielkopolska budowała własne spichlerze, które wykorzystywano do magazynowania zboża do handlu. Na tym tle dochodziło do zatargów z mieszczanami.
Wg liczby statków zarejestrowanych w komorze wiślanej w Białej Górze wynika, że w 1579 r. co szósty statek zdążający do Gdańska miał port macierzysty w Bydgoszczy.
W samym mieście pobudowano liczne spichlerze (o konstrukcji ryglowej), do magazynowania zboża oczekującego na spływ.
W II połowie XVI w. Bydgoszcz obok Torunia była największym ośrodkiem handlu zbożowego w Polsce wyprzedzając znacznie inne miasta kujawskie, pomorskie, mazowieckie i małopolskie. (W 1564 1573 r. z Bydgoszczy spławiano średnio rocznie 2030 łasztów, z Torunia 2600 łasztów zboża i mąki, a np. z Włocławka 450 łasztów, Warszawy 384 łaszty)
Najwięcej zboża przywożono do Bydgoszczy z północnych Kujaw, całej Krajny, powiatu kcyńskiego i gnieźnieńskiego.
Oprócz zboża spławiano sól z żupy bydgoskiej i piwo. Piwo bydgoskie było w XVI wieku jednym z najbardziej znanych w kraju obok piw piątkowskiego, piotrkowskiego, , łęczyckiego, żnińskiego i przemyskiego.

W 1594 r. król Jan III Waza zezwolił na otwarcie prywatnej mennicy w Bydgoszczy. Stanisławowi Citkowskiemu. W 1613 roku została upaństwowiona. Na pocz. XVII w. bydgoska mennica była jedyną czynną w Koronie. Istniała do 1688 r.