Wirtualna Bydgoszcz - informator bydgoski - Historia Fordonu do 1973r.

Historia Fordonu do 1973r.

Spróbujmy teraz ukazać w skrócie historię Fordonu, który dzisiaj jest istotną częścią organizmu aglomeracji bydgoskiej [źródło: Dzieje Fordonu i okolic]

Pierwsze ślady pobytu grup ludzkich w okolicy Fordonu znane są z Pałcza leżącego ok. 3 km na północ od miasta. Zabytki krzemienne pozostawili łowcy kultury świderskiej z okresu 9 tyś. lat p.n.e. Osadnictwo na obszarze rodzimym Fordonu pochodzi z okresu 6-4.5 tyś. lat p.n.e. Liczne pozostałości odkryto ponadto z epoki brązu i żelaza. W okolicy Łoskonia znaleziono ozdoby z brązu i grobowce kultury łużyckiej.

Od początków VI w. w Polsce pojawili się Słowianie. Najstarsze w rejonie Bydgoszczy osadnictwo z tych czasów odkryto na szczycie Góry Zamkowej w Zamczysku (VI-X w.). Następny dobrze udokumentowany ślad pochodzi z Fordonu, gdzie od XI do XIV w. istniał castrum Wisegrod wymieniony przez Galla Anonima pod datą 1113 r. Nad urwistym brzegiem Wisły 1.5 km od ujścia Brdy istnieje grodzisko odpowiadające kronikarskim opisom. Późniejsza erozja przez Wisłę zachodniego brzegu spowodowała rozmycie wysoczyzny, na której leży grodzisko. Z jego pierwotnego obszaru pozostało 1/5 powierzchni wynoszącej ok. 1 ha. W chwili obecnej z części środkowej obiektu zachował się fragment wnętrza z wałem wewnętrznym i wyraźnie zaakcentowanym wjazdem od strony północnej. Wewnętrzną cześć grodu otacza fosa o głębokości względnej 6m i szerokości 10-28 m. Za fosą leży dalsza część wału zewnętrznego o charakterze zaporowym. Średnica grodziska mierzy 190 m, z czego na część wewnętrzną przypada 120 m. W odległości 100 m na północny wschód od opisanego obiektu znajduje się cmentarzysko szkieletowe.

Szczegółowe badania grodu rozpoczęte jeszcze przez Niemców w 1886 r., a kontynuowane do dnia dzisiejszego wykazały, że Wyszogród był pogranicznym grodem pomorskim (IX w.) o charakterze wojskowym, następnie polskim grodem (XII do XIII w.) otoczonym podwójnym pierścieniem wałów. We wnętrzu obiektu wyeksplorowano warstwę kulturową zawierającą relikt zabudowy w postaci chat zrębowych, jam i palenisk spełniających funkcje gospodarcze i produkcyjne. Licznie zgromadzony materiał pozwala zrekonstruować podstawy życia mieszkańców grodu. Trudnili się rolnictwem i hodowlą, połowem ryb przy pomocy wędzisk, sieci i ościeni. Niepoślednią rolę odgrywało też łowiectwo, czego dowodem są fragmenty żuchw bobrów, rogów jeleni i saren. Mieszkańcy trudnili się również garncarstwem, obrabiali kości, metale, drewno i glinę. Ok. 100 m od grodziska znaleziono obosieczny miecz z XII w. W najbliższym otoczeniu istniała osada podgrodowa

Powstanie Wyszogrodu wiąże się z walkami toczonymi między monarchią wczesnopiastowską i Pomorzanami. Początek grodu wyznacza się na X wiek. Gród sprawował kontrolę nad drogą wodną Wisły i drogami prowadzącymi z Kujaw na Pomorze Gdańskie i do Ziemi Chełmińskiej. Istnieją podania o obecności w grodzie św. Wojciecha podczas swej męczeńskiej wyprawy misyjnej do Prus. W 1090r. wyprawa Władysława Hermana przyniosła gwałtownie zniszczenie grodu. Warownia pozostała jednak w rękach Pomorzan, którzy ją rozbudowali. W 1113r. Bolesław Krzywousty wyprawił się na pas nadnoteckich grodów pomorskich. W pierwszej kolejności król zaatakował Wyszogród. Bardzo sugestywny opis walk dał Gall Anonim. Wojska polskie po przeprawie przez Brdę starły się przez pomyłkę z Mazowszanami. Tak więc próba zaskoczenia Pomorzan nie powiodła się. Przez następne 8 dni czyniono przygotowania do zdobycia grodu, budowano machiny oblężnicze. Do szturmu nie doszło, bo obrońcy poddali gród w obawie przed zemstą Krzywoustego. Książę pozostał na miejscu kolejne 8 dni. W tym czasie umocniono gród i pozostawiono polską załogę. Po zakończonej kampanii całość weszła w skład Wielkopolski.

Terytorium wyszogrodzkie sięgało na północy po Trzęsacz, na zachód do Brdy, na południu obejmowało Solec, Łęgnowo i Otorowo, na wschodzie granicą była Wisła. Pierwszą znaną ze źródeł osobą dzierżącą gród był Janusz Wojsławic z rodu Powałów (1145). W połowie XII funkcjonowały tu: targ, karczmy i komora celna. Erygowano parafię. Pierwsza wzmianka o plebanie pochodzi z 1198r. Wiek XIII upłynął na ciągłej zmianie przynależności terytorialnej:
- w spadku po rodzie Powałów Wyszogród przeszedł w ręce książąt pomorskich.
- książę pomorski Świętopełk powołał kasztelanię wyszogrodzką, której kasztelanem został Arnold
- w 1238r. książę kujawski Kazimierz Konradowic zdołał opanować kasztelanię bydgoską, natomiast sąsiedni Wyszogród pozostał nadal w rękach pomorskich.
- w 1242r. przy pomocy krzyżackiej książę Kazimierz Konradowic opanował Wyszogród
- w 1271r. książę pomorski Mściwój przyłączył ponownie Wyszogród do ziem pomorskich
- w 1288r. na drodze wymiany książę Mściwój przekazał kasztelanię wyszogrodzką księciu wielkopolskiemu Przemysławowi II.
- w 1296r. po śmierci Przemysława Władysław Łokietek przyłączył Wyszogród do Kujaw inowrocławskich.
To wydarzenie w sposób trwały powiązały wyszogrodzkie z KUJAWAMI. Dokument z 1252r. potwierdza istnienie komory celnej. Dokument księcia kujawskiego Kazimierza z 1250r. nakazuje utrzymywać w dobrym stanie grody w Bydgoszczy i Wyszogrodzie.
W Wyszogrodzie leżącym na styku Kujaw, Pomorza, Mazowsza, Prus i Wielkopolski dochodziło w tym czasie do kilku spotkań dyplomatycznych książąt okolicznych księstw.

W 1314r. dokonano podziału księstwa inowrocławskiego na inowrocławskie i księstwo bydgosko-wyszogrodzkie. Władysław Łokietek przejął dzielnicę inowrocławską (w tym księstwo bydgosko-wyszogrodzkie) i wzmocnił militarnie Wyszogród, kierując ataki na terytoria krzyżackie po drugiej stronie Wisły. W 1330r. Krzyżacy skierowali odwetową wyprawę przeciwko grodowi. Załoga 200 ludzi broniła się do końca. 12 maja obrońcy zostali wycięci do ostatniego, gród doszczętnie spalony. W następnym roku kolejna wyprawa krzyżacka ruszyła z Wyszogrodu na Wielkopolskę. Opanowane ziemie Krzyżacy zamierzali na stałe podporządkować ustanawiając m.in. komturstwa. Wreszcie w 1337r. na mocy układu inowrocławskiego ziemia bydgosko-wyszogrodzka powróciła pod panowanie polskie, co potwierdził pokój kaliski z 1343r. zawarty przez Kazimierza Wielkiego. Przed swoją śmiercią Kazimierz Wielki przekazał m.in. terytorium bydgosko-wyszogrodzkie Kaźkowi Słupskiemu widząc w nim spadkobiercę tronu polskiego. Jednak sprawy potoczyły się inaczej. Po rychłej śmierci Kaźka Bydgoszcz i Wyszogród wróciły pod władzę króla polskiego. W 1380 ziemie te przekazano księciu Władysławowi Opolczykowi. Po zniszczeniu przez Krzyżaków nie podjęto odbudowy grodu. Wyszogrodzkie zostało włączone do kasztelanii bydgoskiej. Jednak osadnictwo nie zanikło zupełnie. Pozostała wieś zwana Wyszogrodem i parafia.

21 października 1382r. Władysław Opolczyk powołał na prawie chełmińskim miasto Wyszogród-Hoghemburg. Patrymonium obejmowało 4 wsie (Pałcz, Łoskoń, Miedzyń, Wyszogród) i 5 wysp na Wiśle (obecnie wyróżnia się dwie: Wielką i Małą Kępę). Powołany do życia nowy ośrodek miejski powstał na nowym obszarze 2.5 km na wschód w centrum dzisiejszego Fordonu. miejscu adekwatnym dla przewidywanej roli miasta w obsłudze handlu wiślanego. Pierwotna nazwa została zarzucona. Pojawiła się nowa nazwa Fordon wymieniona po raz pierwszy w 1409 r. Nazwa określała funkcję miasta. Fordan - oznaczało bowiem pobieranie opłat celnych na rzece.

4 lipca 1424r. król Władysław Jagiełło, który w międzyczasie przejął ziemię bydgosko-wyszogrodzką od Władysława Opolczyka wystawił nowy dokument lokacyjny. Tym razem widniało tam określenie Fordan. Król dokonał reorganizacji prawnej miasta, w miejsce prawa chełmińskiego wprowadził prawo magdeburskie. Przyczyną zmiany było nieprzychylne nastawienie Jagiełły do Opolczyka i walka z Zakonem o żeglugę na Wiśle.

Fordon z Bydgoszczą i Solcem stanowił zespół ośrodków, które znajdowały się w centrum tych walk. W myśl przywileju Opolczyka miastem wzorcowym dla Fordonu został Toruń, konkurent handlowy strony polskiej. Jagiełło jako miasto wzorcowe wyznaczył Bydgoszcz, eliminując tym samym Toruń z wywierania wpływu na Fordon. Starosta bydgoski Janusz Brzozogłowy został wójtem fordońskim. Tym samym trzy miasta Bydgoszcz, Fordon i Solec będące bramami w kierunku Pomorza i Ziemi Chełmińskiej stały się jednolitym zapleczem dla Kujaw. Patrymonium miejskie wyznaczone dokumentem Władysława Jagiełły obejmowało okoliczne wsie i osady m.in. Rybaki, Niecponie, Łoskoń, Pałcz, Jasieniec, Suczyn, Mały Fordonek, Siersko, Siernieczek, Ujście, 4 wyspy na Wiśle m.in. Wielką Kępę Ostromecką. (tereny dzisiejszej Bydgoszczy na wschód od wiaduktów warszawskich) Natomiast tereny dawnego grodu Wyszogród pozostały niezamieszkane.

Liczba mieszkańców miasta wynosiła w 1583r. ok. 200, a w 1663r. 470 osób podobnie jak w Pakości, czy Koronowie. W 1774r. Fordon posiadał 861 mieszkańców, w tym 528 Żydów. W 1441r. miasto wraz ze starostwem bydgoskim, Gniewkowem i Solcem znalazło się w rękach kasztelana i starosty inowrocławskiego Mikołaja Szarlejskiego, a następnie (do 1600) rodu Kościelecckich. W XVI w. w Fordonie funkcjonowała komora celna o lokalnym znaczeniu. Dopiero przeniesienie w 1594r. przez Zygmunta III Wazę miejsca pobierania cła wiślanego z Białej Góry nad Nogatem do Fordonu było czynnikiem sprzyjającym rozwojowi Fordonu i Bydgoszczy.

W czasie "potopu szwedzkiego" w 1656r. miasto zostało doszczętnie spalone. W I połowie XVIII w. wskutek ustawicznych pochodów wojsk, ściągania kontrybucji i podatków, w Fordonie zasiedlonych było tylko 12 domów. Miasto ulegało kilkakrotnemu spaleniu i zalaniu przez powódź na Wiśle w 1713r. Fordon, choć miał bardzo dogodne położenie, nie uczestniczył w handlu wiślanym. To Bydgoszcz była okolicznym centrum skupu zboża. Mieszkańcy trudnili się rolnictwem, rzemieślnictwem, piwowarstwem oraz skromniej kupiectwem. Na terenie miasta istniał od 1556r. drewniany kościół, w 1600r. zbudowany jako murowany.
Żydzi w Fordonie pojawili się na pocz. XVI w. Posiadali synagogę, odbudowaną w 1699r. i 1781r. Byli znaczącym odsetkiem mieszkańców, w pewnych okresach stanowili więcej niż połowę ludności. Centralnym punktem miasta był rynek. Ulice były wąskie, nie było murów miejskich. Tylko kilka obiektów było murowanych: kościół, komora celna i domy niektórych mieszczan.
Droga do Bydgoszczy prowadziła inaczej niż dzisiaj drogą jarużyńską na północ od miasta. W miejscu przyszłego mostu przez Wisłę znajdowała się przystań wodna zapewniająca połączenie Fordonu z Ostromeckiem.

W XIX w. ludność miasta wzrastała powoli z 1,6 tyś. osób w 1804r. do 2,9 tyś. osób w 1910r. Wzrastała liczba Polaków i Niemców, malała liczba Żydów. W 1859r. utwardzono drogę do Bydgoszczy, położono chodniki, wzmocniono brzegi Wisły.
Po uruchomieniu kanału bydgoskiego Fordon dzięki położeniu na styku żeglugi Gdańsk-Berlin stał się miejscem pobierania opłat i nadzoru transportu rzecznego. W 1780-83 zbudowano okazały budynek Dyrekcji Ceł i Akcyzy (dzisiaj więzienie).
W 1900r. powstało Towarzystwo Upiększania Miasta Fordonu na wzór organizacji bydgoskiej. Zorganizowano kąpielisko rzeczne nad Wisłą z ratownikiem. Mieszkańcy zajmowali się rolnictwem, rzemiosłem, sternictwem i rybołówstwem na Wiśle.

W końcu XIX i początku XX w. zaczął rozwijać się przemysł. Utworzono kilka fabryk, z czego największa była cegielnia wykorzystująca miejscowe zasoby gliny, największe w okolicach Bydgoszczy (do dziś pozostała rozległa glinianka na terenie Parku Milenijnego).

Duże znaczenie dla rozwoju gospodarczego miasta posiadały inwestycje komunikacyjne i budowa nowych obiektów. W 1885r. połączono Fordon linią kolejową z Bydgoszczą, zbudowano remizę strażacką. W 1891-93 za 10 mln marek w złocie zbudowano most fordoński wg projektu radcy Georga Christopha Mehrtensa. Most był w tym czasie najdłuższym obiektem w Niemczech (1325 m). Ze względu na znaczenie strategiczne został silnie ufortyfikowany (warownie i baszty strzelnicze). W 1853r. w byłym budynku komory celnej utworzono rządowy dom poprawczy dla kobiet.
W mieście istniały w 1920r. 5 szkół (ewangelicka, żydowska, mieszana, dokształcająco-zawodowa, prywatna).

Po 1920r. Fordon był ośrodkiem przemysłu i rzemiosła, natomiast jego funkcja związana z obsługą okolicznego rolnictwa posiadała znaczenie wtórne. Największe znaczenie w mieście posiadała cegielnia Alberta Medzega lojalnego wobec Polski Niemca. Cegielnia należała do największych i najnowocześniejszych tego typu zakładów w kraju.
W zakresie komunikacji funkcjonowała linia kolejowa z Bydgoszczą, a od 1925r. regularna linia autobusowa do Bydgoszczy. Spora część mieszkańców dojeżdżała do pracy do Bydgoszczy. W 1932r. oddano do użytku przystań żeglugi rzecznej "Vistula".

Od czerwca 1920r. zaczęło funkcjonować więzienie dla kobiet. Od 1928r. zaliczano je do więzień "ciężkich", w którym przebywały osoby skazane na co najmniej 3 lata.
W pierwszych latach dwudziestolecia istniały 3 szkoły powszechne, w tym szkoła niemiecka.
Otwarto kino. Znaczny wpływ na życie mieszkańców wywierała działalność kulturalna różnych organizacji i stowarzyszeń, w tym zwłaszcza amatorski ruch muzyczny, śpiewaczy i teatralny. W porze letniej, w niedzielę dużym powodzeniem cieszyły się wycieczki do Ostromecka lub lasu parafialnego w Jarużynie. Uczestnicy byli dowożeniu furmankami gospodarzy z Jarużyna i Strzelec Dolnych. Kursowały też na Wiśle statki pasażerskie do Chełmna i Ciechocinka.
Rozwijała się działalność sportowa. W 1923r. powołano pierwszy klub sportowy Bałtyk, dla którego w 1932r. ukończono budowę boiska i strzelnicy. Dzięki staraniom LOOP w 1933r. założono na terenie podmiejskim Fordonu na stokach Czarnej Góry (obecnie nazywana Górą Szybowników) bydgoską szkołę szybowników. Na terenie szybowiska zamontowano wyciągi i chwiejnicę, wzniesiono budynek administracyjny i gospodarczy oraz hangary, w których w 1939r. znajdowało się ok. 20 szybowców. Od 1936r. szkoła uzyskała nazwę Okręgowa Szkoła Szybowcowa w Fordonie.
Tereny dzisiejszego Nowego Fordonu były zwane "Miedzyniem", były mozaiką pól i lasów.

Po odzyskaniu niepodległości w 1945r. liczba ludności miasta zwiększała się szybko z 3,5 tyś. osób w 1945r. dochodząc w 1972 do 8,7 tyś. osób. W 1946r. przystąpiono do rozbiórki zniszczonego mostu, a w 1951-56r. zbudowano od podstaw nowy, skrócony o 300 m względem poprzedniego w wyniku zastąpienia jego fragmentów od strony Ostromecka nasypem ziemnym. Większość mieszkańców znajdowała zatrudnienie w kilku miejscowych zakładach przemysłowych, ale nadal 1/5 mieszkańców dojeżdżała do zakładów bydgoskich. W mieście funkcjonowały upaństwowione zakłady przedwojenne, w tym zwłaszcza cegielnia. W 1971r. ukończono budowę nowoczesnego, zautomatyzowanego elewatora zbożowego, który był jedyną inwestycją przeprowadzoną od podstaw. Rozwijało się budownictwo mieszkaniowe, zwłaszcza indywidualne. Pod względem budownictwa domów jednorodzinnych Fordon przodował w powiecie bydgoskim. Mieszkańcy już wtedy doceniali atrakcyjność Fordonu jako miejsca zamieszkania.
W 1963r. zorganizowano Fordońską Spółdzielnię Mieszkaniową, która do 1969r. zbudowała 3 bloki, a do 1972r. kolejne 6 bloków i pawilon handlowo-usługowy przy dzisiejszej ul. Pielęgniarskiej. W mieście funkcjonowała Przychodnia Rejonowa, 2 szkoły podstawowe, Zasadnicza Szkoła Rolnicza oraz Zasadnicza Szkoła Zawodowa o kierunku ceramiki budowlanej. Do 1958r. istniała Fordońska Szkoła Szybowcowa na wzgórzach "miedzyńskich". W dawnej synagodze funkcjonowało kino "Robotnik" (do 1990), działalność prowadziła Miejska Biblioteka Publiczna.
W 1957 reaktywowano klub sportowy, tym razem pod nazwą "Wisła", dla którego w 1962-67r. wybudowano stadion przy dzisiejszej ul. Sielskiej.

WRÓĆ