Wirtualna Bydgoszcz - informator bydgoski

Historia i geografia

Obszar powiatu bydgoskiego ukształtował się już w średniowieczu, w późniejszych wiekach tylko nieznacznie zmieniając zakres granic. W okresie staropolskim stanowił najbardziej na północ wysuniętą część Kujaw inowrocławskich (także Korony Polskiej), w XIX w. graniczny powiat regencji bydgoskiej Wielkiego Księstwa Poznańskiego, a od 1920 do 1938r. województwa poznańskiego.

Najstarszą jednostką terytorialną Bydgoszczy była kasztelania wyodrębniona z kasztelanii wyszogrodzkiej w XII wieku. Należy ona do najstarszych kasztelanii kujawskich, a jej utworzenie trzeba wiązać z wydzieleniem przez Konrada Mazowieckiego Kujaw i osadzeniem na kujawskim tronie książęcym Kazimierza Konradowica. Graniczyła z kasztelanią inowrocławską, nakielską i wyszogrodzką. Na zachodzie i północy granica kasztelanii sięgała Plitwicy czyli dzisiejszego ciągu 16 jezior byszewskich, a kiedyś jednolitego zbiornika wodnego o długości 30 km, na wschodzie Czerska Polskiego-Brdyujścia, na południu granicy południowej Puszczy Bydgoskiej. Ok 1300 roku powstało księstwo bydgosko-wyszogrodzkie, którego władcą był Przemysł kujawski. W 1325r. książę ten lokował miasto Solec 18 km na wschód od Bydgoszczy.

W 1330r. Krzyżacy wyruszyli z Torunia rozpoczynając strategiczną akcję opanowania całych Kujaw. Zrównali z ziemią Wyszogród (w maju) i spalili Bydgoszcz (w lipcu). Przez okres kilku lat lat księstwo było okupowane. 19 IV 1346r. Bydgoszcz uzyskała prawa miejskie z rąk Kazimierza Wielkiego przebywającego w Brześciu Kujawskim. Patrymonium miejskie, czyli tereny ziemskie wójtostwa obejmowały tereny między Jachcicami, Myślęcinkiem, Niemczem, a jeziorem Jezuickim (Pełczyn). Bydgoszcz była nadal siedzibą rozległej kasztelanii, do której włączono dawną ksztelanię wyszogrodzką, której stolica uległa zniszczeniu.

Od 1370 do 1377 władał kasztelanią bydgoską książę Kaźko Słupski przybrany syn Kazimierza Wielkiego, następnie Władysław Opolczyk, który lokował w 1382r. nowy "Wyszogród" na terenie dzisiejszego Fordonu. Dywagowano, aby przekazać Bydgoszcz w lenno książętom zachodniopomorskim. Jednak po 1392 r. Bydgoszcz wróciła pod bezpośrednie panowanie króla Władysława Jagiełły. Starostwo bydgoskie obejmowało oprócz Bydgoszczy 3 średniowieczne miasteczka: Fordon i Solec Kujawski obsadzające wspólnie z Bydgoszczą strategiczne zakole Wisły oraz odległe o ok. 20 km Koronowo miasto Cystersów, a także tereny nadnoteckie niedaleko Łabiszyna.

Starosta rezydował w zamku królewskim, odgraniczonym fosami od miasta. Przez cały XVI w. starostami bydgoskimi byli Kościeleccy, którzy piastowali również funkcje wojewodów obu województw kujawskich, starostów wielkopolskich, a także ważne funkcje państwowe np wielkiego podskarbiego koronnego (Andrzej Kościelecki). W 1506r. do podskarbiego przybył do Bydgoszczy król Jan Olbracht. W latach 1635-1650 starostą bydgoskim był kolejny ważny urzędnik państwowy: kanclerz wielki koronny Jerzy Ossoliński.

Do 1772r. obszar starostwa bydgoskiego graniczył z powiatem nakielskim (Krajna), kcyńskim (Pałuki), inowrocławskim (Kujawy Zachodnie) w granicach Korony oraz chełmińskim (Ziemia Chełmińska z Toruniem), świeckim i tucholskim (Pomorze Gdańskie) w granicach Prus Królewskich. Dalej leżały powiaty: wałecki, poznański, pyzdrski, koniński z których zwożono do Bydgoszczy zboże przeznaczone na sprzedaż do Gdańska. Granica przebiegała na naturalnych ciekach: Noteci, Wisły i ciągu jezior byszewskich, a na północy i południu sięgała obecnej granicy powiatu bydgoskiego.
Wzdłuż północnej i wschodniej granicy powiatu Korona Polska (Wielkopolska) graniczyła z Prusami Królewskimi.

W 1772r. Bydgoszcz została stolicą obwodu nadnoteckiego, w 1806r. departamentu bydgoskiego Księstwa Warszawskiego, a od 1815 regencji Wielkiego Księstwa Poznańskiego. Obwód nadnotecki podzielono na 4 powiaty: inowrocławski, nakielski, wałecki i bydgoski. Z kolei departament Księstwa Warszawskiego administrowany przez Bydgoszcz był prawie 2x większy, niż obecny region kujawsko-pomorski. Utworzono go z 10 wielkich powiatów. Obwód regencyjny bydgoski istniał 105 lat (1815-1920). Obejmował 9, potem 11 powiatów z Wielkopolski (Gniezno, Witkowo, Wągrowiec, Chodzież, Mogilno, Żnin, okresowo Czarnków), Krajny i Pałuk (Szubin, Wyrzysk), Kujaw (Inowrocław, Strzelno, Bydgoszcz)

Od XIX wieku do 1975, kiedy powiaty zlikwidowano (przywrócono w 1999r.) powiat bydgoski obejmował w stosunku do obecnego stanu dalsze tereny w kierunku Nakła kończąc się na granicy tego miasta (wówczas nie było powiatu nakielskiego) oraz część terenów dzisiejszej gminy Pruszcz na północ od Dobrcza. Nie było w jego składzie natomiast terenów po prawej stronie Wisły czyli dzisiejszej gminy Dąbrowa Chełmińska oraz części Bydgoskich Łąk Nadnoteckich. W tych latach powiat sąsiadował z powiatami: inowrocławskim, szubińskim (dzisiaj nie istnieje włączony częściowo do nakielskiego), wyrzyskim (dzisiaj nie istnieje włączony do pilskiego), złotowskim (obecnie z jego wschodniej części utworzono powiat sępoleński), tucholskim, świeckim, chełmińskim i toruńskim. Obecnie powiat bydgoski obejmuje jedynie część gmin, w których zauważa się bezpośrednie oddziaływanie aglomeracji bydgoskiej. Wszystkie gminy powiatu graniczą z Bydgoszczą, podczas, gdy do powiatów ziemskich innych miast włączono gminy bardziej oddalone nie graniczące z miastem (Poznań, Gdańsk, Toruń, Włocławek i wszystkie pozostałe miasta wojewódzkie i średniej wielkości). Bydgoszcz jest jednym z niewielu dużych miast w Polsce, którego powiat ziemski ogranicza się do gmin ościennych.

Powiat leży w strefie kilku graniczących krain geograficznych:
* Kotliny Toruńsko-Bydgoskiej, środkiem której płynie majestatyczna Wisła w otoczeniu lasów
* Doliny Fordońskiej, w której znajdują się unikalne na skalę ogólnopolską: kujawskie ZAKOLE i pomorski PRZEŁOM Wisły
* Doliny Noteci, która stanowi zatorfiony relikt dawnej pra-Wisły
* Doliny Brdy, głęboko wciętej w podłoże doliny dzikiej rzeki w otoczeniu lasów rosnących na piaskach sandrowych oraz wielkiego, zachwycającego Zalewu Koronowskiego
* Wysoczyzny Świeckiej, krainy rolniczej z mozaiką lasów i jezior polodowcowych
* Pojezierza Krajeńskiego, krainy rolniczej malowniczo pofałdowanej morenami czołowymi, z licznymi jeziorami (kilkadziesiąt)
* Pojezierza Chełmińskiego, pofałdowanej krainy rolniczej

Ciekawostką jest fakt, że wszystkie powyżej wymienione krainy geograficzne stykają się na obszarze centrum powiatu miasta Bydgoszczy.
Na północ od doliny Noteci i pradoliny Wisły spotyka się liczne ciągi moren czołowych, które dodają atrakcji krajobrazowi, ponieważ generują znaczące różnice wysokości względnej terenu. Pięknymi punktami widokowymi są strefy krawędziowe dolin i pradolin: Brdy, Noteci, Wisły, wydmy w Puszczy Bydgoskiej.
Najbardziej równinnymi terenami w obrębie powiatu są Bydgoskie Łąki Nadnoteckie.

Klimat dla Bydgoszczy i powiatu jest przejściowy zaliczony do bydgoskiej dzielnicy meteorologicznej. Charakteryzuje się sporą liczbą dni pochmurnych, średnią temperaturą stycznia 2 st., lipca +18 st. (na północy nieco chłodniej), opady 500-550 mm (w obrębie powiatu leży kilka obszarów o najniższych opadach w Polsce: tereny na południe od doliny Noteci oraz fragment doliny Wisły poniżej Fordonu).
Termiczne pory roku:
- przedwiośnie (0-5 st.): 1 marzec
- wiosna (5-15 st.): 8 kwiecień
- lato (>15 st.): 1 czerwiec
- jesień (5-15 st.): 5 wrzesień
- przedzimie (0-5 st.): 1 listopad
- zima (<0 st.): 5 grudzień

Klimat okolic Bydgoszczy, podobnie jak Kujaw i północnej Wielkopolski jest stosunkowo ciepły i suchy, co wyróżnia go spośród obszarów na tej szerokości geograficznej. Tak więc przypomina on klimat charakterystyczny dla obszarów położonych bardziej na południu kraju.

Na terenie powiatu leży kilkaset jezior i oczek wodnych poniżej 1 ha. Największym zbiornikiem jest Zalew Koronowski, a także jeziora: Jezuickie, Słupowskie, Wierzchucineckie, a także Kusowo i Borówno.

Gleby w kotlinie toruńsko-bydgoskiej, dolinie Brdy i sandrach są piaszczyste nadające się jedynie na zalesienie (kl. VI-VII). Lepsze gleby wykształcone na glinach zwałowych znajdują się na Wysoczyźnie Świeckiej, Pojezierzu Krajeńskim i Chełmińskim (gminy: Koronowo klasa IV-V, Dobrcz klasa IV, Sicienko klasa II-IV, Dąbrowa Chełmińska - klasa II). W dolinie Wisły występują najżyźniejsze gleby zwane madami rzecznymi, ale tereny te są zalewowe. Wielki obszar łąk stanowi dolina i pradolina Noteci, okolice Nowej Wsi Wielkiej i fragmenty doliny Wisły. Tradycyjnym obszarem sadów jest dolina Fordońska, a na Wysoczyźnie Świeckiej można spotkać wielkie plantacje truskawek.

Prawie 50% powierzchni powiatu zajmują lasy, co stawia go na 2 miejscu w województwie (po powiecie tucholskim). Skład gatunkowy lasów:
- 60% bory sosnowe
- 20% bory dębowo-sosnowe
- 15% olszyny i lasy łęgowe (głównie w Dolinie Fordońskiej)
- 5% dąbrowy i lasy sosnowo-dębowe

Na północnych krańcach powiatu przebiega granica naturalnego występowania buka. Nie występuje natomiast świerk i jodła. Świerk można spotkać w lasach jako nasadzenia sztuczne. Poza kotliną toruńsko-bydgoską lasy mają większy udział gatunków liściastych, przede wszystkim dębu oraz grabu, lipy, klonu, jaworu. Na wysoczyznach rosną enklawy lasów czysto liściastych, niektóre nawet na granicy Bydgoszczy.
Natomiast w dolinie Fordońskiej znajdują się trudne do przebycia dzikie lasy łęgowe najbogatsze środowisko leśne w polskich warunkach klimatycznych. W lasach znajdują się kolonie dzikich zwierząt: jelenie, sarny, zające, rzadziej dziki. Sporadycznie występuje żółw błotny, bobry (zakole Wisły).

Tuż za północnymi rogatkami Bydgoszczy przebiega granica 2 krain geobotanicznych:
- Pomorski Południowy Pas Przejściowy region Borów Tucholskich
- Kraina Wielkopolsko-Kujawska okręg kujawski Stanowi to przesłankę rożnorodności przyrodniczej obszarów powiatu. Inną roślinność znajdziemy w każdej z krain geograficznych stykających się w Bydgoszczy.

WRÓĆ