Wirtualna Bydgoszcz - informator bydgoski

Tradycje kulturalne

W czasach Rzeczpospolitej Szlacheckiej istniało w Bydgoszczy kilka placówek kulturalnych:
-teatr szkolny w Kolegium Jezuickim (od 1647)
-biblioteki klasztorne (bernardynów, karmelitów, jezuitów), do dnia dzisiejszego zachowała się tylko część biblioteki bernardynów ok. 1600 dzieł
-biblioteki parafialne, w tym przede wszystkim farna (nie zachowała się)
-biblioteki prywatne mieszczan
-bursa muzyczna w Kolegium Jezuickim
-kapela muzyczna jezuitów
-wysoki poziom muzyki w szkołach parafialnych

Rozliczne cechy organizowały na przestrzennym rynku własne widowiska.
W 1623r. uświetniono widowiskiem publicznym pobyt Zygmunta III w Bydgoszczy.
Później z okazji przejazdu królów i biskupów odbywały się przedstawienia teatralne. W mieście istniała sala teatralna, która służyła jeszcze w dwudziestoleciu międzywojennym na zebrania rady miejskiej.

W Bydgoszczy od XVI w. rozwijała się sztuka malarska i rzeźbiarska. Ośrodkiem malarstwa był klasztor bernardynów (mistrz Franciszek). W miastem związany był m.in. malarz Stefan Dunajewski. Sztuka rzeźbiarska wyrażała się w wyrabianiu tablic nagrobnych i fundacyjnych. Pisarstwo uprawiało wielu mieszczan. Powstała Kronika Bydgoszczy Łochowskiego prezentująca dzieje miasta do 1637r. na wzór kroniki Długosza. Kanclerz Jerzy Ossoliński napisał pamiętnik jeden z najwybitniejszych w XVII w. Starosta M. Smogulecki pisał panegiryki na cześć papieża, bernardyni i inne zakony pisali kroniki. Kilka osób z Bydgoszczy tworzyło dzieła artystyczne w innych miastach np w Krakowie.

W okresie Księstwa Warszawskiego (1806-15) w mieście nastąpiło ożywienie kulturalne. Istniał teatr amatorski oraz 3 teatry zawodowe: Kamińskiego, Vogla i Seibta. Pierwszy stały teatr wzniesiono na fundamentach rozebranego kościoła Karmelitów w 1824r. Życie kulturalne wyrażało się w rozwoju stowarzyszeń (m.in. w 1832r. powstało Towarzystwo Upiększania Miasta Bydgoszczy forsujące zadrzewianie, brukowanie ulic i urządzanie parków i promenad), teatru i muzyki. W teatrze odbywały się przedstawienia zespołów teatralnych i operowych z Gdańska, Poznania i Królewca. Istniał miejscowy zespół amatorski oraz teatr prywatny Towarzystwa Wypoczynkowego. Życie muzyczne było żywe. Istniały zespoły Towarzystwa Śpiewaczego i Towarzystwa Operowego oraz chór miejski które własnymi siłami wystawiały sztuki operowe.

W 1878r. założono Towarzystwo Sztuki, w którym zrzeszyli się artyści zawodowi, amatorzy oraz miłośnicy sztuk pięknych. Z kolei w 1880r. założono w Bydgoszczy Towarzystwo Historyczne dla Obwodu Nadnoteckiego gromadzące m.in. zabytki archeologiczne i pamiątki miejskie, a także monety, medale, rękopisy, plany i mapy.

W 1890r. teatr spłonął. Przy okazji jego odbudowy rozebrano wieżę byłego klasztoru karmelitów ostatni relikt tego zabytku z czasów polskich. Nowy gmach teatru w stylu neoklasycystycznym był największym dziełem znanego architekta H. Seelinga i jedną z najpiękniejszych nowych budowli w mieście (1896). Posiadał widownię na 800 miejsc i był położony w najbardziej uczęszczanym miejscu u wylotu ul. Mostowej. Gmach teatru wyróżniał się klasą i wielkością spośród innych miast zaboru pruskiego, a nawet całych Niemiec. Teatr Miejski nie był jedyną sceną bydgoską. Od 1859r. istniało kilka scen teatralnych (m.in. "Victoria", "Concordia"), które gościły zespoły polskie, nie mające wstępu do Teatru Miejskiego.
Bujnie rozwijającą się dziedziną życia kulturalnego był amatorski ruch śpiewaczy (3 duże polskie chóry miejskie, oraz 10 niemieckich)., działalność koncertowa, wystawy plastyczne.
W 1903r. utworzono bibliotekę miejska (54 tyś. tomów). Rok później powstało Bydgoskie Konserwatorium Muzyczne przy al. Adama Mickiewicza.
W 1906r. zorganizowano "Dom Polski", który był głównym ośrodkiem działalności polskich organizacji społeczno - kulturalnych w mieście. W 1914r. otwarto największe w Bydgoszczy kina "Kristall Palast" na 764 miejsca (dzisiejsze kino "Pomorzanin"), a także Królewsko - Pruską Szkołę Rzemiosł i Przemysłu Artystycznego (w latach 1921- 1923 Państwowa Szkoła Przemysłu Artystycznego)

Na początku XX w. odbyło się w Bydgoszczy kilka wydarzeń artystycznych m.in.: w 1908 - w sali Kasyna Cywilnego koncertował polski skrzypek Zdzisław Jahnke (późniejszy wirtuoz o światowej sławie)
w 1913 zorganizowano wystawę malarstwa holenderskiego (van Gogha, Mondriana, grafik Schelfhonta, rzeźb Da Costy i innych)

W okresie międzywojennym najważniejszą instytucją kulturalną w mieście był monumentalny Teatr Miejski. Realizowano wiele ambitnych sztuk i poczynań. Stanowisko dyrektora przez wiele lat pełniła Wanda Siemaszkowa. Na deskach teatru występowali najznamienitsi aktorzy. W rekordowych latach liczba przedstawień teatralnych przekracza 350 spektakli w roku. (dla porównania Teatr w Toruniu w latach 1920-39, wystawiał średnio ok. 40 spektakli w roku) W 1920r. powstał Teatr Garnizonowy oraz istniały liczne zespoły amatorskie oraz Teatr Niemiecki (w miejscu dzisiejszego Teatru Polskiego).

Ciekawym epizodem jest rola Bydgoszczy w początkach filmu polskiego.
W 1921r. powstała w Bydgoszczy wytwórnia filmowa "Polonia Film". Zrealizowała 2 pełnometrażowe filmy fabularne ("Złote łóżko Gabby", "Car Dymitr Samozwaniec") z udziałem aktorów Teatru Miejskiego. Kolejne wytwórnie wyprodukowały następne filmy np. "Deveko-Film" film "Wampiry Warszawy". Filmy wyprodukowane w Bydgoszczy były wyświetlane w największych kinematografiach w Polsce i Niemczech. Żaden z nich nie przetrwał do czasów współczesnych, ale Bydgoszcz jako ośrodek produkcji filmowej weszła na stałe do historii filmu polskiego.

W 1920r. dyrektorem Biblioteki Miejskiej został Witold Bełza. Miał ambicje utworzenia w mieście bydgoskiego Ossolineum. Podwoiły się zasoby biblioteki, rozpoczęto badania historii Bydgoszczy i regionu.

W 1923r. utworzono Muzeum Miejskie w kamienicy zachodniej pierzei Starego Rynku (dzisiaj nie istnieje). Organizowano wystawy dzieł artystów bydgoskich i krajowych, pozyskano kolekcję obrazów i pamiątek po Leonie Wyczółkowskim, utworzono galerię plastyki bydgosko-pomorskiej. W 1935r. otwarto Szkolne Muzeum Przyrodnicze ul. Warszawskiej.

Muzeum Miejskie było placówką integrującą środowisko inteligencji twórczej. Było siedzibą licznych towarzystw kulturalnych np:
-Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych (1921-23)
-Towarzystwa Przyjaciół Sztuki (od 1931)
-Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego
-Towarzystwa Miłośników Miasta Bydgoszczy (od 1923)
-Rady Artystyczno-Kulturalnej (od 1934)
-Polskie Towarzystwa Przyrodników im. M. Kopernika (od 1922)
-Towarzystwa Numizmatycznego (od 1935)

Poza tym funkcjonowały inne ważne towarzystwa naukowo-kulturalne m.in.:
-Polskie Towarzystwo Historyczne (od 1933)
-Naukowe Towarzystwo Lekarskie (od 1923)
-Bydgoskie Towarzystwo Muzyczne (od 1922)
-Stowarzyszenie Techników Polskich (od 1923)
-czasopismo "Pomorskie Wiadomości Techniczne"
-Towarzystwo Nauczycieli Szkół Średnich i Wyższych (od 1921)
-Towarzystwo Czytelni Ludowych
-Uniwersytet Powszechny (od 1924)
-Towarzystwo Pomocy Naukowej (od 1934)
-Niemieckie Towarzystwo Sztuki i Wiedzy
-Rada Zrzeszeń Naukowych i Kulturalnych Ziemi Pomorskiej (od 1934) spełniające funkcję koordynacyjną różnorodnych zrzeszeń i towarzystw kulturalnych i naukowych, propagowała ideę Wielkiego Pomorza, integracji kulturalnej i naukowej Bydgoszczy i Torunia oraz utworzenia Uniwersytetu
-Rada Artystyczno-Kulturalna (od 1933) spełniająca funkcję koordynacyjną różnorodnych zrzeszeń i towarzystw kulturalno-artystycznych

Od 1933r. pojawił się regionalny kwartalnik naukowo-literacki "Przegląd Bydgoski", który prezentował dorobek artystyczny lokalnego środowiska.
Od 1937r. zaczęto organizować "Tygodnie Bydgoszczy" przez Związek Popierania Turystyki w Bydgoszczy.

W mieście rozwijała się kultura muzyczna. W 1936r. powołano Miejską Orkiestrę Symfoniczną.
Rozpoczęła się era mass-mediów. W styczniu 1937r. utworzono podstudio Polskiego Radia Rozgłośni Pomorskiej w Toruniu w sali Teatru Miejskiego. Na antenie prezentowano audycje z Bydgoszczy, które zyskały renomę.

Archiwum Miejskie o spuściźnie przed 1918r. gromadziło dokumenty z historii i współczesnych dziejów miasta i województwa. W 1938r. zmieniono jego rangę na Archiwum Województwa Pomorskiego.

W okresie międzywojennym odbyło się w Bydgoszczy kilka zjazdów i sesji kulturalno-naukowych:
- Zjazd Związku Muzeów w Polsce (1935)
- Zjazd Polskiego Towarzystwa Przyrodników im. M. Kopernika (1937)

Odbywały się także imprezy kulturalne m.in.:
* uroczystości związane z Henrykiem Sienkiewiczem (1924-28). Miały one ogólnopolski wydźwięk. 31 VII 1927 w obecności prezydenta Rzeczpospolitej Ignacego Mościckiego i gości z całego kraju odsłonięto pierwszy pomnik Henryka Sienkiewicza w kraju (nie zachował się - zburzyli go hitlerowcy).
* odczyty autorskie znanych pisarzy: m.in. T. Boya-Żeleńskiego, G. Morcinka, J. Iwaszkiewicza, K. Irzykowskiego i innych (środy, czwartki, i piątki kulturalne)
* rok Leona Wyczółkowskiego 1937/38. Odbyła się uroczysta akademia w Teatrze Miejskim z udziałem śmietanki kulturalnej z całego kraju

Z Bydgoszczą związana była działalność znanych twórców kultury.
* W Bydgoszczy przebywał i koncertował Artur Rubinstein, zamieszkując w apartamencie hotelu "Pod Orłem", gdzie grywał na stojącym tu do dziś fortepianie. Ku jego pamięci w hotelu przechowuje się też popiersie i obraz. Imieniem artysty nazwano bydgoski Zespół Szkół Muzycznych oraz Międzynarodowy Konkurs Fortepianowy.
* Do Bydgoszczy przyjechał w 1920r. z Nowego Jorku Karol Symanowski. Zamieszkiwał w willi na Bielawach. Tu właśnie skomponował słynne "Słopiewnie" pięć niezwykłych utworów do słów wierszy Juliana Tuwima, które zapoczątkowały nowy okres w twórczości Szymanowskiego. Dawał koncerty w sali Teatru Miejskiego oraz przemawiał w Klubie Polskim.
* Silnie związani z miastem byli pisarze: K. Przerwa-Tetmajer i S. Przybyszewski którzy wielokrotnie gościli w Bydgoszczy i uczestniczyli w życiu umysłowym
* W Bydgoszczy przy ulicy Terasy mieszkał i zmarł Julian Walenty Prejs dziennikarz, wydawca gazet i kalendarzy zwany ojcem prasy ludowej na Pomorzu.
* Lokalne środowisko pisarskie ożywiali przebywający tu okresowo znani twórcy np J. Weyssenhof, A. Grzymała-Siedlecki, A. Chołoniewski, W. Umiński, M. Turwid, W. Dunarowski, A. Kowalkowski i inni

Po wojnie kultura w Bydgoszczy nadal rozwijała się mimo różnych przeciwności.
Już w 1945 r. miasto utraciło bezcenny obiekt jakim był Teatr Miejski.
Uszkodzony w czasie walk i podpalony, został bezmyślnie rozebrany mimo możliwości jego remontu. Była to nieodżałowana strata dla Bydgoszczy. Obiekt tej klasy sprzyjałby ambitnemu rozwojowi kultury teatralnej. W 1949r. wzniesiono dzisiejszy Teatr Polski. Do 1960r. teatry Bydgoszczy i Torunia funkcjonowały wspólnie pod nazwą: Teatry Dramatyczne Bydgoszczy i Torunia.
W 1945 r. Irena Pikiel-Samorewiczowa kierowniczka teatru kukiełkowego "Bajka" w Wilnie przybyła do Bydgoszczy i utworzyła Teatr Lalki i Aktora. Funkcjonował tylko 2 lata, po czym przeniesiono go do Torunia, gdzie powstał "Baj Pomorski". W 1960/61 otwarto drugi teatr w mieście: Teatr Kameralny przy ul. Grodzkiej.

W 1945 roku uruchomiono w Bydgoszczy cztery kina: "Krystal", "Kapitol", "Apollo" i "Marysieńka", które w tym samym miesiącu zmieniły nazwy na "Pomorzanin", "Ojczyzna", "Polonia" i "Wolność". W latach 1947 - 1948 do istniejących kin dołączyły kina "Gryf" i "Bałtyk", a kino "Ojczyzna" przemianowano na kino "Orzeł".

W 1946 r. otwarto Muzeum Ziemi Bydgoskiej im. L. Wyczółkowskiego w gmachu klasztoru Klarysek.
Zaraz po wyzwoleniu otwarto Pomorski Dom Sztuki przy ul. Gdańskiej (do 1950).
Od 1955 działał Wojewódzki Dom Kultury, który był najważniejszą placówka wychowania pozaszkolnego w mieście, potem tę funkcję przejął Pałac Młodzieży (1975)

Powstawały nowe zespoły, przedsięwzięcia i organizacje kulturalne:
w 1961 powołano Kujawsko-Pomorskie Towarzystwo Kulturalne
w 1963 powstał Zespół Pieśni i Tańca Ziemi Bydgoskiej
w 1968 ukazuje się pierwszy "Kalendarz Bydgoski".
w 1970 otwarto pawilon wystawowy Biura Wystaw Artystycznych przy ul. Gdańskiej
w 1973 Towarzystwo Miłośników Miasta Bydgoszczy reaktywuje "Dni Bydgoszczy"
w 1973 otwarto Muzeum Tradycji Pomorskiego Okręgu Wojskowego w specjalnie zbudowanym gmachu przy ul. Czerkarskiej
w 1975 oddano do użytku Pałac Młodzieży przy ul. Jagiellońskiej

Budowano nowe pomniki m.in. w 1963 r. odsłonięto pomnik Henryka Sienkiewicza dłuta art. rzeźb. Stanisława Horno-Popławskiego. Na Starym Rynku ustawiono Pomnik Walki i Męczeństwa oraz szereg innych.

Od lat 40-stych intensywnie rozwijała się w Bydgoszczy kultura muzyczna.
Już w 1946 r. zorganizowano w Bydgoszczy pierwszy w kraju Festiwal Muzyki Polskiej.
Wiązało się z 600 leciem nadania grodowi praw miejskich.

Dalej powstawały kolejne jednostki :
w 1945 - reaktywowanie przedwojennej Orkiestry Symfonicznej
w 1953 - Pomorska Orkiestra Symfoniczna zostaje przekształcona w Państwową Filharmonię Pomorską (od XII 1957 Filharmonię Pomorską im. Ignacego Jana Paderewskiego)
w 1955 - przekształcenie Państwowej Średniej Szkoły Muzycznej w Liceum Muzyczne
w 1956 - utworzono Studio Operowe (koncerty w Teatrze Polskim)
w 1958 - otwarcie zbudowanego w latach 1954-1958 gmachu Filharmonii Pomorskiej, głównie dzięki staraniom wieloletniego dyrektora Andrzeja Szwalbego.
w 1959 - przekształcenie Studia Operowego w Teatr Muzyczny Opery i Operetki
w 1962 - zorganizowanie przy Filharmonii Pomorskiej zespołu muzyki dawnej "Capella Bydgostiensis" (dzisiaj Orkiestra Kameralna)
w 1963 - Opera i Operetka tworzy własną orkiestrę
w 1974 powstała bydgoska filia Państwowej Wyższej Szkoły Muzycznej w Łodzi
w 1979 - filia Wyższej Szkoły Muzycznej została przekształcona na Wyższą Szkołę Muzyczną im. Feliksa Nowowiejskiego
w 1979 - powstało Międzynarodowe Centrum techniki Animacji i Informacji Muzycznej Międzynarodowej Federacji "Jeunesses Musicales", przy ul. Piotra Skargi 7
w 1993 - otwarcie "Białego Spichrza" na Wyspie Młyńskiej - oddziału Muzeum Okręgowego im. Leona Wyczółkowskiego, w którym są eksponowane wyroby artystyczne i użytkowe rzemiosła bydgoskiego na przestrzeni wieków

Od lat 60-tych rozpoczęły się coroczne bydgoskie festiwale muzyczne.
W 1963 r. odbył się I Festiwal Muzyki Polskiej w Filharmonii (od 1968 zmiana nazwy na Bydgoski Festiwal Muzyczny), a od 1966 odbył się I Międzynarodowy Festiwal Muzyki Dawnej Krajów Europy Środkowej i Wschodniej - Musica Antiqua Europae Orientalis (MAEO). W 1975 r. po otwarciu Pałacu Młodzieży rozpoczęły się coroczne Bydgoskie Impresje Muzyczne z udziałem zespołów z całego świata.
Od lat 90-tych znacznie wzrosła liczba festiwali. W 1994 r. odbył się pierwszy Bydgoski Festiwal Operowy oraz Międzynarodowy Konkurs Młodych Pianistów "Arthur Rubinstein in memoriam".

WRÓĆ